Wskaźnik ROA. Co mówi o firmie i dlaczego spada od długu

Wskaźnik ROA bywa przedstawiany jako uczciwsza wersja ROE, bo patrzy na cały majątek firmy, a nie tylko na tę część, która należy do właścicieli. Coś w tym jest. Zaraz potem zaczynają się jednak schody, bo dwie firmy transportowe z tym samym taborem i porównywalnym zyskiem potrafią pokazać wyniki różniące się o kilka punktów procentowych, a decyduje o tym sposób podpisania umowy leasingu.

Czym jest wskaźnik ROA i co siedzi w jego wzorze

ROA, czyli return on assets, po polsku rentowność aktywów, ma w liczniku zysk netto, a w mianowniku sumę bilansową, czyli aktywa ogółem. Wynik podaje się w procentach i odpowiada on na pytanie, ile zysku firma wyciąga z każdej złotówki majątku, niezależnie od tego, kto ten majątek sfinansował. W tym właśnie tkwi różnica wobec ROE, które patrzy wyłącznie na kapitał należący do właścicieli.

Ustawa o rachunkowości tego wskaźnika nie definiuje i nie podaje wzoru, dokładnie tak samo jak w przypadku ROE, które każdy liczy inaczej. Skutek jest ten sam: warianty. Pierwszy dotyczy licznika. Część opracowań zamiast zysku netto wstawia wynik z działalności operacyjnej, ale to już nie jest ROA, tylko osobny wskaźnik, nazywany rentownością operacyjną aktywów. To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, o czym za chwilę, bo najbogatsze polskie zestawienie branżowe publikuje właśnie tę drugą wersję.

Drugi wariant dotyczy mianownika. Praktyka anglosaska stosuje stan przeciętny, czyli średnią z początku i końca roku, a polskie portale najczęściej biorą aktywa wprost z bilansu na dzień zamknięcia. Przy firmie, która w ciągu roku kupiła halę albo powiększyła flotę, te dwie metody rozjadą się wyraźnie. Wniosek jest taki sam jak przy każdym wskaźniku: liczba bez opisu metody jest tylko liczbą, a strona aktywów bilansu potrafi się w ciągu roku mocno zmienić.

Dlaczego wskaźnik ROA spada od długu, a ROE rośnie

Oba wskaźniki łączy prosta zależność: ROE to ROA pomnożone przez mnożnik kapitałowy, czyli sumę bilansową podzieloną przez kapitał własny. Im mniejszą część majątku finansują właściciele, tym większy mnożnik i tym bardziej ROE odrywa się od ROA. Różnica między tymi dwiema liczbami to w praktyce miara dźwigni finansowej. Ten sam mnożnik wraca jako trzeci czynnik w rozkładzie Du Ponta, którym posługujemy się przy rentowności kapitału własnego.

Policzmy to na firmie transportowej o skali 25 milionów złotych przychodu ze sprzedaży, z sumą bilansową 12 milionów, kapitałem własnym 6 milionów i zyskiem netto 800 tysięcy. ROA wynosi 6,67%, ROE 13,33%, mnożnik równo 2. Teraz właściciele wypłacają sobie 3 miliony, a lukę zasypuje kredyt na 3 miliony oprocentowany na 8%. Suma bilansowa się nie zmienia, ale odsetki zjadają 240 tysięcy, co po tarczy podatkowej obniża zysk netto o 194 tysiące. ROA spada do 5,05%, a ROE rośnie do 20,19%. Ta sama firma, ten sam tabor, ci sami klienci.

To nie jest wyłącznie arytmetyka na kartce. Polski Instytut Ekonomiczny w raporcie o rentowności polskich przedsiębiorstw policzył regresję na panelu ponad 14 tysięcy firm i wpływ dźwigni finansowej na ROA okazał się ujemny oraz istotny statystycznie we wszystkich siedmiu badanych sekcjach gospodarki. Od minus 0,329 w handlu po minus 2,206 w pozostałej działalności usługowej. Dług podnosi ROE i obniża ROA, zawsze w tę stronę.

Ile wynosi ROA w polskich firmach

Tu trzeba uważać, bo w sieci krążą gotowe widełki: że powyżej 5% jest przyzwoicie, powyżej 10% dobrze, a w przemyśle wystarczy mniej. Żadna z tych liczb nie ma udokumentowanego źródła, powtarzają je portale bez autora, a poszczególne wersje przeczą sobie nawzajem. To ten sam mechanizm, który sprawia, że analiza tylko wygląda na wiarygodną.

Wiarygodne dane są i wyglądają inaczej. Wspomniany raport podaje mediany ROA za 2024 rok w podziale na sekcje gospodarki: transport i gospodarka magazynowa 5,3%, przetwórstwo przemysłowe 6,7%, handel 7,3%, budownictwo 10,0%, informacja i komunikacja 12,4%. Drugie źródło, sektorowe wskaźniki finansowe opracowywane przy Stowarzyszeniu Księgowych w Polsce na próbie ponad 211 tysięcy sprawozdań, schodzi do poziomu działów PKD, ale liczy wynik operacyjny w liczniku oraz stan przeciętny w mianowniku. Nie wolno zestawiać liczb z tych dwóch źródeł w jednej tabelce, bo mierzą co innego, w innym roku, na innej próbie.

Czego nie ma nigdzie: ROA w przekroju przychodowym. Żadne wiarygodne źródło nie publikuje tego wskaźnika osobno dla firm o skali 10-50 milionów złotych przychodu ze sprzedaży. Najbliżej jest zestawienie księgowych, w którym firmy z tego przedziału stanowią około 13,5% próby, ale to nadal nie to samo. Sensowny punkt odniesienia jest więc jeden: mediana Twojej branży z konkretnego źródła oraz Twój własny szereg czasowy liczony zawsze tą samą metodą.

O tym, jak w ogóle odróżniać dane, którym można ufać, od tych, które tylko dobrze wyglądają, mówi poniższy odcinek podcastu.

Dlaczego wskaźnik ROA jest surowy dla firm majątkowych

Wróćmy do liczb z poprzedniej sekcji, bo one układają się w wyraźny wzór. Transport ma medianę 5,3%, informacja i komunikacja 12,4%, czyli ponad dwukrotnie więcej. Pokusa jest taka, żeby uznać, że firmy IT są po prostu lepiej zarządzane. Tymczasem rotacja aktywów, czyli tempo obracania majątkiem, wynosi w obu tych sekcjach prawie tyle samo: mediana 2,4 w transporcie i 2,2 w informacji i komunikacji.

Różnica nie bierze się więc z tego, że jedni obracają majątkiem szybciej. Bierze się ze skali tego majątku oraz z marży. Przewoźnik musi mieć tabor, naczepy, bazę i warsztat, a firma usługowa ma laptopy i umowy. Przy tym samym zysku ten pierwszy dzieli go przez znacznie większy mianownik. To dokładnie ten mechanizm, który widać w projekcie w spedycji i logistyce, gdzie marże trzeba było rozłożyć na klientów, linie biznesowe i spedytorów, a koszt obsługi policzyć dla pojedynczego zlecenia, bo z poziomu całej firmy nic sensownego nie było widać.

Praktyczna konsekwencja jest prosta. ROA porównuj wyłącznie wewnątrz swojej branży, a jeszcze lepiej z samym sobą sprzed roku. Zestawianie swojego wyniku z firmą o innej strukturze majątku nie mówi nic o jakości zarządzania, mówi tylko o tym, że jedna firma potrzebuje hal i maszyn, a druga nie.

Leasing, czyli dwie identyczne firmy z różnym ROA

Teraz najciekawsze i zarazem najbardziej niedoceniane. W polskim prawie bilansowym art. 3 ust. 4 ustawy o rachunkowości każe zaliczyć przedmiot leasingu do aktywów korzystającego, jeżeli umowa spełnia choćby jeden z siedmiu wymienionych tam warunków. Ale zaraz obok, w ust. 6, jednostka mikro oraz jednostka mała mogą tego przepisu w ogóle nie stosować i zakwalifikować umowę według zasad podatkowych. Firma o skali 10-50 milionów złotych przychodu ze sprzedaży jest jednostką małą praktycznie zawsze, więc ten wybór realnie ma.

Efekt widać od razu w liczbach. Weźmy dwie firmy przewozowe z identyczną flotą wartą 5 milionów. Pierwsza ma tabor w bilansie, więc jej suma bilansowa to 12 milionów, a przy zysku 800 tysięcy ROA wynosi 6,67%. Druga rozlicza leasing podatkowo, tabor w bilansie nie występuje, suma bilansowa to 7 milionów, a ROA skacze do 11,43%. Zyski obu firm nie będą co do złotówki identyczne, bo jedna rozlicza amortyzację i odsetki, a druga całą ratę, ale to różnica rzędu dziesiątek tysięcy. Mianownik różni się o 5 milionów.

Prawie 5 punktów procentowych różnicy nie wzięło się z lepszego biznesu, tylko z polityki rachunkowości. Dlatego zanim porównasz swoje ROA z konkurentem, warto sprawdzić, jak jedna oraz druga firma ujmuje leasing. To pytanie należy do księgowości, nie do analizy. W wielu firmach kwalifikacja umów jest ustawiona raz na zawsze, bez świadomej decyzji, chociaż wpływa zarówno na bilans, jak i na wynik. Dlatego ma znaczenie, czy księgowość jest zaprojektowana przez Dyrektorów Finansowych, czy ustawiona wyłącznie pod wygodę obiegu dokumentów.

Czego wskaźnik ROA nie powie

Pierwsza pułapka to amortyzacja. Firma z parkiem maszynowym prawie całkowicie zamortyzowanym ma niską wartość księgową aktywów, więc jej ROA wygląda znakomicie. Maszyny nadal pracują, tylko w bilansie prawie ich nie ma. Rosnące ROA przy niezmienionym zysku i zerowych nakładach odtworzeniowych nie jest dobrą wiadomością, tylko sygnałem, że majątek się starzeje. Podobnie działa EBITDA, która amortyzację wycina.

Druga pułapka to gotówka. Duża poduszka na koncie powiększa sumę bilansową, więc obniża wskaźnik, chociaż z punktu widzenia bezpieczeństwa firmy jest to sytuacja pożądana. Firma, która właśnie ściągnęła gotówkę z rynku, zobaczy w kolejnym bilansie gorsze ROA i będzie to wyłącznie efekt tego, że pieniądze wreszcie wpłynęły.

Jest za to sytuacja, w której ROA sprawdza się lepiej niż ROE. Mianownik ROA, czyli suma aktywów, jest z konstrukcji bilansu zawsze dodatni, więc wskaźnik zachowuje sens także wtedy, gdy skumulowane straty zjadły kapitał własny. ROE w takiej firmie odwraca znak i przestaje cokolwiek znaczyć. Nie bez powodu autorzy zestawień branżowych wykluczają z próby firmy z ujemnym kapitałem własnym, żeby w ogóle dało się policzyć średnią.

Podsumowanie, najkrócej jak się da

Wskaźnik ROA mówi, ile zysku netto przypada na złotówkę majątku, bez pytania o to, kto ten majątek sfinansował. Nie jest zdefiniowany w żadnym przepisie, występuje w kilku wariantach i różni się od ROE o dokładnie jeden czynnik, czyli mnożnik kapitałowy. Dług obniża ROA i podnosi ROE, więc rozjazd między tymi liczbami jest miarą dźwigni, a nie miarą jakości biznesu.

Trzy rzeczy warte zapamiętania. Porównuj się wyłącznie wewnątrz swojej branży, bo transport i firma usługowa grają w zupełnie inne gry. Sprawdź, jak Twoja firma ujmuje leasing, zanim zestawisz swój wynik z czyimś. A jeśli chcesz zobaczyć, ile zarabia sam biznes, ROA trzymaj obok ROE i pozostałych wskaźników oraz obok wyniku finansowego w rozbiciu na produkty i klientów.

Inne materiały, które mogą Ci się przydać

• Najbardziej przeceniane finansowe wskaźniki
• Sprawozdanie finansowe. Co musi wiedzieć przedsiębiorca
• Prognoza cash flow na 13 tygodni. Jak zobaczyć brak gotówki, zanim faktycznie jej zabraknie
• 7 dźwigni biznesu, które powinien znać każdy Przedsiębiorca
• Czego możesz wymagać od księgowości